vuursteen ontsteking Tijdens de excursie naar het Nationaal Militair Museum op 28 maart zouden er twee onderwerpen worden behandeld die speciaal gericht waren op Culemborg: geweren van de Culemborgse gewerenfabriek en de 'Klas van 1945'. De klas hebben wij bezocht, en hoewel die rondleiding is bestemd voor kinderen was iedereen zeer onder de indruk.

De geweren waren niet beschikbaar in de openbare ruimte van het museum, die hebben wij dus niet gezien. Jammer, want een paar mensen hadden zich juist daarom voor deze excursie ingeschreven.

Hier een verslag van een speciaal bezoek aan het depot van het Nationaal Militair Museum.

Het depot ligt heel ver van het museum verwijderd, het is een enorme loods, maar we moesten toch lang zoeken voor we de loods en vervolgens ook de ingang vonden. In het depot werken drs. Mathieu Willemsen als conservator en Ron Knip als 'vrijwilliger met (zeer veel) kennis' op het gebied van wapen- en munitietechniek. Zij hebben de geweren die in Culemborg zijn gefabriceerd voor ons bijeen gezocht en op een paar tafels tentoongesteld. En wij mochten foto's maken en vragen stellen.

Geweren van de culemborgse gewerenfabriek

Allereerst hierboven twee van de oudere geweren uit Culemborg. Het zijn voorladers: eerst gaat het kruit vóór in de loop, dan een ronde loden kogel. De ijzeren staaf onder de loop kun je uit de houder halen om daarmee de kogel en het kruit aan te stampen. Wil je hem afvuren dan is er nog een beetje kruit nodig in een klein pannetje aan de zijkant, dat via een gaatje in verbinding staat met het aangestampte kruit in de loop. Om het geweer af te vuren span je de haan met daarin de vuursteen, je richt, en haalt de trekker over. De vlam van het vuursteentje 'slaat in de pan', het vuur daarvan gaat door het gaatje, ontsteekt het kruit in de loop en het schot gaat af. Als het kruit in de pan te nat is wordt het niet ontstoken, dan 'loopt het met een sisser af'. Zo, weer twee wijsheden teruggebracht tot hun oorsprong.

afvuursysteem met snaphaan

Daarna herhaal je de hele procedure voor het volgende schot. Een ervaren soldaat vuurt zo twee schoten per minuut af. Op elke zeven schoten mislukt er trouwens één. Een beschrijving met animatie vindt u hier op Wikipedia.

Kogel (links) en kogel met kruit in een papiertje gewikkeld

Dan heeft hij wel van tevoren het vulwerk voorbereid door het kruit in een papiertje te draaien en voldoende kogels op zak te hebben, zoals hierboven op de foto. Het kaliber van de kogel, ongeveer 15mm, is zo groot dat de tegenstander definitief is uitgeschakeld als hij wordt geraakt. Erg nauwkeurig is het wapen overigens niet.

Om meer vuurkracht te bereiken (meer kogels per minuut af te vuren) stonden de soldaten in een rijen achter elkaar (in carré). Eerst vuurde de eerste rij, die daarna direct knielde, dan de tweede rij, dan de derde enzovoort. Na de laatste rij had de eerste rij de wapens weer geladen, stond op en begon het opnieuw. Tegelijkertijd werden de soldaten zelf natuurlijk ook beschoten, dus enige koelbloedigheid was wel gewenst.

Als alle kogels waren afgevuurd, soms eerder, kwamen de cavaleristen nog even langs. Die sloegen, zittend op een paard en gewapend met lange sabels op het voetvolk in. Dat voetvolk bewapende zich dan met een bajonet op de loop van het geweer. Daarmee werd dat geheel langer dan een sabel, zodat zij het paard eerder konden doden dan de sabel hun bereikte. Een goed leesbaar verslag van de Slag bij Waterloo waarin deze carre's en die cavaleristen werden gebruikt vindt u op Wikipedia.

De pistolen werken op dezelfde manier, alleen de loop was korter en de kolf kleiner. Op onderstaande foto staan drie pistolen. De onderste heeft een iets afwijkend afvuursysteem, de haan en de veer zijn ingebouwd. Bovendien kun je de loop losschroeven zodat hij gemakkelijk in een damestasje past. Altijd handig.

Pistolen, de onderste voor dames

Er was ook ruimte voor verbetering. In het afvuursysteem hieronder ziet u dat het vuursteentje is weggelaten. Daarvoor in de plaats is er holle hamer die op een buisje slaat. Op dat buisje werd een klappertje gelegd (ja echt, later in gebruik als speelgoed), zodat via het buisje het kruit in de loop werd ontstoken. Dat begint al aardig te lijken op het slaghoedje van tegenwoordig.

Afvuurmechanisme met een klappertje

In Culemborg werden ook wapens gemaakt voor gebruik op zeeschepen. Het zeewater maakt dat die geen ijzeren loop kunnen hebben, ijzer zou te snel verroesten. Daarom zijn de lopen van die geweren gemaakt van brons. Bovendien is op een schip veel minder ruimte, dat is een van de redenen dat de lopen ook korter zijn. Er zijn op zee ook geen cavaleristen, een extra reden om een kort en eenvoudiger te hanteren wapen te maken. Hieronder ziet u drie van die geweren voor op zee. De bovenste is een kort geweer met in de kolf een houten schuif waarmee een ruimte wordt afgedekt voor kruit en kogels. Je kon er wel een bajonet op plaatsen.
Daaronder een donderbus, een geweer met een trechtervormige loop. Het doel is daar eerst kruit in te gieten en vervolgens een handje schroot of kleine kogeltjes. Als je schip wordt geënterd en er stormen plotseling allemaal vijanden het dek op, dan kun je een heleboel vijanden met één schot uitschakelen.

Geweren met bronzen lopen, voor op zee

Een andere verbetering is de getrokken loop. Op de foto hieronder een deels opengezaagd exemplaar. Aan de binnenkant in de loop zitten groeven die de kogel een draaiende beweging meegeven. Daardoor wordt de nauwkeurigheid van de baan van de kogel verbeterd.

Getrokken loop

En dan tenslotte een modern patroon: een koperen huls met aan een kant de kogel. Aan de andere kant zit het slaghoedje, de moderne versie van het vuursteentje of het klappertje. Het patroon wordt in de loop geladen en vervolgens wordt er een tik op het slaghoedje gegeven om de kogel af te vuren. Door de kracht van de terugslag treedt een mechanisme in werking waarmee de huls wordt verwijderd en een nieuw patroon geladen.

modern patroon