Ronde Haven
Op de zuidoever binnen een bocht van de Lek stichtte Hubrecht van Bosichem ( ✟1271) een versterkte hoeve.
Zijn zoon Hubrecht Jr. ( ✟1301) -erfschenker van het Sticht en het kapittel van Oud Munster en laatste Heer van Bosichem- ontving medio 1281 van de proost van Utrecht deze hoeve te "kulenburg" als vrij goed in ruil voor anderhalve hoeve in het gerecht Lanxmeer. Hubrecht verkocht nog in datzelfde jaar voor hondert ponden Hollands (Voet p. 19) zijn "castrum dictum Culenburgh" aan Graaf Reinout I van Gelre, en ontving het in leen terug. 1 Iets ten oosten van dit "huis te Culenborch" (Arch. Graven v. Cul. Regest 39 -1314) lag toen al een marktplaats op een stroomgordel achter de eerste dijk, waar de Prijsseweg en de Zandstraat samenkomen bij het riviertje de Meer.
Het "stedeke of vlek" (Voet) -rond 1300 ontstaan- kreeg al in 1318 van Hubrechts zoon Jan (✟1322) het privilege van stadsrechten en ontwikkelde zich snel.

In de dertiende eeuw was in de Lek ter hoogte van het tegenwoordige Culemborg een complex van draaikolken of wielen ontstaan. Rivieren slijpen in beddingen van verschillende hardheid vaak diepe gaten uit en men graaft daar ter plaatse ook niet zomaar even een berg af, om deze gaten te dempen. Sporen van die "kulen"2 zijn nog altijd te zien, ongeveer op de plek, die wij nu aanduiden met "De Ronde Haven" (zie linksboven) en bij de Hoge Akker aan de Achterweg.

Weil bij de Hoge Kuil

Op meer plaatsen echter in ons land werd de ontoegankelijkheid van dergelijke moeraslandschappen vaak heel geschikt bevonden voor de bouw van een sterkte of borg, vanwaar men een omgeving ook goed kon overzien en beheersen.
Inderdaad vermeldt Voet van Oud Heusden in zijn tijd al, dat op de besproken plaats een sterkte "moet hebben gestaan" en de vestiging van een prille volksplanting in een "stedeke of vlek" onder dekking van zo'n "borg" ligt, uit een oogpunt van beveiliging, welhaast voor de hand.

In het taaleigen van Culemborg, dat deel uitmaakt van het Saksisch, is "kulen" het woord voor wentelen, draaien, kolken of wielen 2; ook elders in het omliggende stroomgebied komen meermalen 'wielen' in geografische namen voor (Eck en Wiel, Kloosterwiel enz.)

De naam "Kulen-borg" beschrijft aldus de situatie van destijds vrijwel natuurgetrouw.

1. Dat is dus een ' sale and leaseback-constructie' van 700 jaar geleden - red.
2. ABN: van "kukelen", omrollen, draaien, wentelen enz.
3. Vgl.: kuklos (Gr.) cirkel, wiel resp. cycle (Eng.) enz.